Бүгүн “Тас Сахалар” түмсүү чилиэнэ учуонай Анатолий Саввинов сүүрбэччэ сыллааҕыта урукку “Кыымҥа” бэчээттэппит Дьэһиэй туһунан ыстатыйатын биэрэбит. Анатолий Иванович бу соторутааҕыта сүбэ өссө биир чилиэнигэр, аныгы “Кыым” сүрүн эрэдээктэригэр Иван Гаврильевка биэрбит улахан интервьютун аахпыккыт буолуо. Тэҥнээн көрүҥ, туох уларыйыы баар эбитий.
“Кыым”, 1990, олунньу 24, 46№ (20194)
Дьэһиэй… Бу тыл урукку өртүгэр үксүн «Туруханскай сахалара» диэн өйдөбүлү кытта сибээстээх этэ. Билигин бу сир сахалар республика тас өртүгэр олорор биир түөлбэ сирдэринэн биллэр. Красноярскай кыраай Эвенкийскэй автономнай уокуругун кииниттэн Тура бөһүөлэгиттэн вертолет эрэ көметүнзн 3 чаас кэриҥэ айаннаан тиийэр сириҥ.
Бу былыр-былыргыттан киһи аймах сөбүлээн сылдьыбыт, аатырар киэҥ күөлүнэн «Есейское зимовье» диэн биллэр этэ. Кини аата өссө 1701 сыллаахха тахсыбыт – Ремезов «Чертежная карта Сибири» диэн үлэтигэр киирэн турар. Архив докумуоннара көрдөрөллөрүнэн, манна сахалар маҥнайгы кэлиилэрэ XVIII үйэҕэ буолбута сабаҕаланар, ол гынан баран, онтон да кэнники кэмнэргэ сахалар биирдиилээн да буоллар элбэхтик кэлитэлэзбит эбиттэр. Былыргы киһи булт суолун сонордоон, көҥүл олоҕу көрдөөн ханна-ханна тиийбэтэҕэ баарай. Туох билиэй, баҕар бу дойдуну киһи кутун-сүрүн тардар сирэ-уота, абылаҥнаах айылҕата, бараммат балыга кини санаатын тохтоттоҕо буолуо.
1880 сыллаахха Туруханскай миссионера М. Суслов манна сылдьан баран: «Дьэһиэй күөл Енисейскэй күбүэрүнэ, Туруханскай куоратыттан хотугулуу арҕаа сытар… Дьэһиэй кытыытынан уонна чугастааҕы күөллэргэ үксэ сахалар, ол иһигэр тоҥустар уопсай ахсаанынан 600-кэ киһи көһө сылдьаллар», — диэн суруйбут. Оттон 1905 сыллаахха этнограф В. Н. Васильев маннааҕы сахаларга сылдьан баран маннык суруйбут: «Дьэһиэй сахалара олорор сирдэрэ — Көтүй, орто Мойеро өрүстэр алын тардыылара, ону таһынан үгүс балыктаах Дьэһиэй, Джорама, Джалтан, Омо диэн улахан күөллэр».
Мантан кестөрүн курдук, маннааҕы сахалар олохтоох тоҥустары кытта алтыһан таба ииттэн, бултаан айахтарын ииттинэн олорбуттар, ыраах сирдэринэн балыктаах күөллэринэн көһө сылдьыбыттар. Ол курдук 1926 сыллааҕы биэрэпис көрдөрөрүнэн Дьэһиэйгэ — 444, Дюпкун күөлүгэр — 37, Муруктаҕа — 255 киһи, барыта 736 киһи баара биллибит. Дьэһиэй уонна Дюпкун күөллэрин дьоно үксэ сахалар, оттон Муруктаҕа тоҥусхар олороллор эбит. Барыта маннааҕы сахалар 581 киһи баара ахтыллыбыт.
Дьэһиэй сирэ олус дириҥ, баай историялаах. Манна былыргы нуучча острогун оннун, ааспыт үйэ ортотугар тутуллубут таҥара дьиэтин кытары сибээстээх элбэх чахчылары билиэххэ сөп. Урукку өртүгэр бу сиргэ дьон олоро сылдьыбытын бэлиэтэ соҕотох чочуобуна күөл үрдүгэр турара. 1904 сыллаахха манна сылдьыбыт П.Е. Островских Дьэһиэйи маннык ойуулуур: «Манна кыра таҥара дьиэтэ, ол аттыгар, эҥин-эгэлгэ киризстэрдээх элбэх киһи уҥуохтара; үс балаҕан уонна аҕыйах ахсааннаах холомолор бааллар» —диэн суруйар.
Биллэрин курдук ааспыт үйэҕэ маннааҕы сахалар Бүлүү уокуругун администра- тивнай бас билиитигэр киирэллэрэ. Чугас эргин күөл тулатыгар, ардыгар ыраата да сылдьан арай ыраахтааҕы түһээнин төлөөрү эбэтэр таҥараҕа тиксээри охсуллан ааһаллара. Сыл ахсын манна күһүн, сир тоҥорун кытта элбэх киһи-сүөһү түмсэр дьаарбаҥката буолара. Дьаарбаҥкаҕа чугастааҕы тоҥустар, сахалар, ону таһынан атыыһыттар Туруханскайтан, Бүлүүттэн тиийэ кэлитэлииллэр эбит.
Дьэһиэйгэ кэлиҥҥи таҥара дьиэтэ олохтоох сахалар сиэртибэлэринэн 1892 сыл- лаяхха тутуллан үлэҕэ киирбит. Урукку өртүгэр өскөтүн аҕабыыт Туруханскайтан кэлэр эбит буоллаҕына, кэлин таҥара Саха сирин епархиятыгар киирэн, аҕабыттар Бүлүүттэн, Якутскайтан кэлэр буолбуттар. Олохтоох нэһилиэниьэ сахаларын учуоттаан таҥара дьиэтин сулууспата сахалыы барар эбит. Ол туоһутунан Туратааҕы кыраайы үөрэтэр музейга ууруллан сытар сахалыы тылынан тахсыбыт библия буолар. Өр кэмҥэ бастаан катехизаторынан, кэлин аҕабытынан Тойбохойтон төрүттээх саха киһитэ Стефан Семенов үлэлээбит.
Маннааҕы сахалар былыргыттан дьарыктаммыт дьарыктара таба иитиитэ буолар. Урут 8—10 тыһыынчаҕа тиийэр табалаах дьон бааллар эбит. Ол гынан баран үгүс кыаммат өртө аҥардас балыктаан айахтарын ииттинэн олорооччулар эмиэ бааллара. Бу сир дьонугар былыргыттан «абыратыы» диэн үтүө үгэс баар эбит. Ол үгэс быһыытынан дьон кыаммат, дьадаҥы өртүн баай дьоҥҥо сыһыаран, кыһалҕаттан быыһыыллар эбит. Ол курдук бэйэ-бэйэлэрин өйөнсөн, иитиһэн олоруу Дьэһиэй дьонун былыр-былыргыттан олохсуйбут үтүө үтэстэрэ диэххэ сөп.
20—30 сыллардаахха дьэһиэйдэр олохторугар улахан уларыйыылар буолуталаабыттар. Ол курдук бу ыраах, кытыы сир Туруханскай кыраайга эбэтэр Саха сиригэр киирэрин туһунан мөккүөр тахсыбыт. Үгүс киһи саҥа олох аймалҕаныгар оҕустаран хоту Лаамы сиригэр, сорохтор Өлөөн сиригэр түһүтэлээбиттэр. 1930 сыллаахха Эвенкийскэй автономнай уокурук тэриллэн Дьэһиэй саҥа уокурук территориятыгар бүтэһиктээхтик киирбит. Аны 750 километр ыраах сытар уокурук кииниттэн Тураттан кыһынын тардыынан, сайынын ындыынан сис хайалары, маардары уҥуордаан, сындалҕаннаах уһун айаны айаннаан, ас-таҥас тардынан саҥа олоҕу саҕалаабыттар. Дьэһиэйтэн Тураҕа диэри 55 хонон тиийэллэрэ.
Ити курдук былaac турбутун эрэ кэннэ аҕа уустарын уонна көс советтара тэриллэн, кэлин олорор сирдэринэн / 5 производственнай хаһаайыстыбаларга холбоммуттар. 1938 сыллаахха маҥнайгы колхозтар тэриллэннэр, кэлин «Ленин суола» диэн бөдөҥсүйбүт миллионер колхоз буола үүммүттэр. 1933 сыллаахха сир уһугар кэргэннии, саҥа үөрэхтэрин бүтэрбит саха Илья Николаевич уонна Евдокия Федоровна Донскойдар кэлэн уонча оҕону мунньан аан бастакы оскуоланы аһан үлэлэрин саҕалаабыттар. Дьэһиэйдэр маҥнайгы учууталларын күндүтүк саныыллар, истиҥник ахталлар.
Дьэһиэй былыр-былыргыттан бэрт үгүс үһүйээннээх. Маннааҕы дьону былыр Саха сиригэр тоҥустар диэн уопсай өйдөбүлүнэн билэллэрэ. Оттон маннааҕы олохтоох сахалар бэйэлэрин төрүттэрин - уустарын Өлөөн, Бүлүү сирдэрин кытта ыкса сибээстииллэр.. Билигин даҕаны кырдьаҕас дьоҥҥо Бүлүү диэн аат бэрт кэрэтик иһиллэр эбит.
Үгэс курдук маннааҕы сахалар былыргы нэһилиэктэрин, аҕаларын ууһун аатын араспаанньа оҥостубуттаp. Туратааҕы уокурук архивын докумуоннара көрдөрөллөрүнэн 1895 сыллаахха Дьэһиэй сахалара биэс сүрүн нэһилиэккэ арахсаллара. Ол курдук, Хатыгын, Боотулуу, Бэти, Бөтүҥ, Чорду — уопсай киһитин ахсаана 885 киһи. Нэһилиэктэр истэригэр хастыы да аҕа уустара киирэллэр. Холобур, Хатыгын нэһилиэгэр: Оһоҕостоох, Боотулуу, Хатыгын, Уодай, (Үөдэй), Маймаҕа, Өспөх, Чорду нэһилиэгэр — Чорду, Үрүгэй, Батагай, Бэти.
Туруханскай таҥаратын дьиэтин биэдэмэстэрэ көрдөрөллөрүнэн, нэһилиэктэр, сирдэр ааттарын кытта сибээстээх киһи араас ааттара бааллара суруллубуттар. Борогон, Дяркан, Атамай, Хампа, Батагай, Бегельчек, Бетюнг о.д.а. Ону таһынан биирдиилээн дьоннор ааттара Кулгак, Туруя, Сыллыр, Екке, Сыгай, Самсы, Хончой, Олосун, Оноо, Тюргян, Игирэ, Сантыбыл, Терпо, Еляс, Чычах о.д.а.
Билиҥҥи туругунан ордук тарҕаммыт ааттарынан Ботулу, Эспек, Осогосток, Чорду, ол кэнниттэн Бэти, Маймага, Одай, уонна Катыгинскайдар буолаллар.
Маннааҕы сир айылҕатын маанылаах көстүүтүнэн, кэлин бөһүөлэк аата буолбут Дьэһиэй күөлэ буолар. Күөл олус улахан, чахчы да киэҥ-куоҥ байҕалы санатар. Ортотугар киирдэххэ икки кытыла көстүбэт, уу халлааны кытта силбэһэр ырааҕа. Кыһыннары тоҥмот Сиикэй Сээн диэн үрэхтээх бу бэрт дьикти күөл. Көҕөрүмтүйэн көстөр ыраас уутунан сөхтөрөр. Балык эгэлгэтэ манна баар эбит. Күөл тулата олус кэрэ айылҕалаах, налыы кырдаллар, адаарыспыт кыйыр таастардаах кытыллардаах. Маннааҕы дойду сирдэрин ааттара үксэ сахалыы эбиттэр. Ол курдук Үрүҥ Тумул, Очуоһа, Тыастаах, Сайылык, Наахара, Кэрэх, Доҕойук, Мырыла, Айаан, Сордоҥноох. Алыы үрэх, о.д.а. бааллар. Олохтоох дьон былыр-былыргыттан сайынын эбэлэрин балыгынан үссэнэллэр эбит. Билигин даҕаны ордук кырдьаҕас өртө тирии ураһаларын туруорунан эбэлэрин кытылыгар сайылыылларын сөбүлүүллэр. Элбэх ураһаны, холомону бөһүөлэк иһигэр да көрүөххэ сөп. Дьэһиэйдэр олус ыалдьытымсах, аламаҕай, истиҥ сыһыаннаах дьон. Кырдьаҕас өртө үксүн уруккулуу сиэринэн дьаһанан олорор. Сибиэһэй балык, эт манна солбуллубат астар.
Бөһүелэк нэһилиэнньэтин ахсаана 1989 сыллаахха 766 киһи, ол иһиттэн сахата 653, онтон атыттара эвенкилэр, нууччалар о.д.а. Бу ыраах дьааҥы сир хонноҕор бүгэн сытар бөһүөлэк уокурукка биир улахан бөһүөлэгинэн биллэр. Онно орто оскуола, культура дьиэтэ, сүөһү иитэр ферма, түүлээх, таҥас мастарыскыайа, о.д.а. бааллар. Бөһүөлэк ордук кэнники сылларга үгүс саҥа тутууларынан киэркэйбит. Билигин манна икки мэндиэмэнээх оскуола дьиэтин тутуута күүскэ бара турар. Билигин Дьэһиэйгэ национальнай бөпүөлэк статуһун биэрэр туһунан уокурук исполкомугар кэскиллээх кэпсэтии бара турар.
«Көтүй» совхоз уокурук биир бөдөҥ хаһаайыстыбата. Манна балык, кыыл этин соҕотуопкалааһын, булт, таба иитиитэ олохтоох нэһилиэнньэ сүрүн дьарыгынан буолаллар. Урут миллионер колхоз буола сылдьыбыт хаһаайыстыба билигин табатын ахсаана баара суоҕа 2400 эрэ буолбут. Ол сүрүн биричиинэтинэн кэлиҥҥи кэмҥэ таба мэччирэҥин иэнэ аччаабыта буолар.
Дьэһиэй бөһүөлэгиттэн ураты уокурук иһигэр элбэх саха олороро биллэр. Ол курдук Дьэһиэйтэн 150 километр кэриҥэ тэйиччи сытар Чиринда диэн дьоҕус эвенки бөһүөлэгэр 40-ча саха олорор. Ону таһынан уокурук киинигэр Тураҕа — 20 киһи, онтон да атын сирдэргэ бааллара иһиллэр. Бу үксүн Дьэһиэй ыччаттара, ыал буолан, эбэтэр үлэлэринэн атын сирдэргэ тарҕаммыттар эбит.
Дьэһиэйдэр бэйэлэрин тылларын олус күндүтүк туталлар, оҕотуттан оҕонньоругар дылы бары ыраас саха тылынан кэпсэтэллэр. Киһи кэрэхсиирэ манна нуучча тылын булкуһуута олус сэдэх. Ол гынан баран маннааҕы тыл туспа говор быһыытынан элбэх уратылардаах, эвенки тылыттан да киирбит тыл аҕыйаҕа суох. Бөһүөлэк орто оскуолатыгар саха тыла алын кылаастарга предмет эрэ быһыытынан бэриллэр. Ол түмүгэр маннааҕы дьон бэйэлэрин тылларынан үксүн суруйбат, аахпат эбит. Тыл үксүн кэпсэтэр тыл эрэ и быһыытынан туттуллар. Манна оҕолору сахалыы ааҕарга, суруйарга маннааҕы тыл уратыларын учуоттаан туран оҥоһуллубут анал программа эрэ көмөтүнэн ситиһиллиэн сөп эбит.
Дьэ ити курдук ыраах Дьэһиэй сирин дьоно өбүгэлэрин үгэстэрин салҕаан бэйэлэрин кэскиллээх олохторун түстүү, айа-тута олороллор.
А. Саввинов
Дьэһиэй — Дьокуускай