Дьэһиэйдэр ыйытыыга хоруйдууллар

Ааспыт ыстатыйаҕа Екатерина Христофоровна Александрованы кытта «Тас Сахалар» сүбэ чилиэннэрин көрсүһүүтүн туһунан кэпсээбиппит. Бүгүн ыйытыыларга Екатерина Христофоровна бэйэтэ, кини убайа, Нам улууһун олохтооҕо Афанасий Христофорович Христофоров уонна Дьокуускайга олорор Дьэһиэйтэн төрүттээх Галина Ануфриевна Осогосток хоруйдарыттан сорҕотун, хайдах өйдөөбүппүтүнэн биэрэбит.

IMG-20160715-WA0030.jpg

Ыйытыы: Дьэһиэйгэ саха тыла факультатив быһыытынан эрэ үөрэтиллэр. Ол төрдө туохханый, тоҕо булгуччулаах предметтэр ахсааннарыгар саха тыла уонна литэрэтиирэтэ киирбэттэрий?

  • Кырдьык саха тылын Дьэһиэй оскуолатыгар баҕалаах эрэ оҕо үөрэтэр. Биһиги саха тылын уонна литэрэтиирэтин үөрэтиини Дьэһиэй оскуолатыгар булгуччу үөрэтиллэр предмет буолуохтаах диэн туруорсабыт.
  • Өссө биир кыһалҕа баар, Саха сирин оскуолаларыгар саха национальнай култууратын үөрэтэр предмет баар, ол саха тылын үөрэтэргэ эмиэ төһүү буолар. Оттон биһиги Красноярскай кыраайга олорор буоламмыт оннук предмеппит суох. Кыраай устуоруйатын үөрэтэбит (краеведение) уонна Эбэҥки национальнай оройуонугар олорорбут быһыытынан, сорох оскуолаларга эбэҥки култууратын биэрэллэр.
  • Аны маннык баар. Аналлаах үөрэх программата суох буолан оскуолабытыгар Саха сиригэр туттуллар программаны туһанарга күһэллэллэр. Ол программа наһаа уустук. Биһиги оҕолорбутугар сөп түбэспэт.

IMG-20160715-WA0031.jpgЫйытыы: Суолгут-иискит хайдаҕый, холобура, Эн манна кэлэргэр төһөнү төлөөтүҥ?

  • Суол-иис хаайтарыылаах уонна сыаната ыарахан. Дьэһиэйтэн Туруга дылы бөртөлүөт 3 чаас көтөр, сыаната 8 тыһыынча. Кыһын нэдиэлэҕэ биирдэ көтөр, бу сайын, хата, иккитэ көтөр буолла. Туруттан Красноярскайга дылы сөмүлүөт 15 тыһыынча кэриҥэ солкуобай. Онтон Красноярскайтан Дьокуускайга дылы билиэт 16-25 тыһыынча.
  • Быйыл кыыл табабыт атын сиринэн ааста, онон булчут уолаттарбыт бураанынан Өлөөҥҥө тиийэ тэлэһийэ сырыттылар. Онтон сылыктаатахха кыһын суол баар буолуох быһыылаах, баҕа баара буоллар.

Ыйытыы: Хас Дьэһиэй киһитэ манна Дьокуускайга олохсуйан олороруй? Манна олохтоох дьэһиэйдэр ханнык эмит култуурунай тэрээһин тэрийиэххит этэ буоллаҕа…

  • Уонча киһи баар. Ол эрээри оччо-бачча түмсүү суох быһыылаах. Галина Ануфриевна манна үөрэнэр Дьэһиэй оҕолоругар куруук сүбэ-ама биэрэр, үп-харчы, олорор сир да өттүнэн көмө буолар. Хомойуох иһин быйылгы выпусниктартан ким да Дьокуускай үөрэх кыһаларыгар кэлбэт буолла. Хата биир онус кылаас оҕото Өрөспүүбүлүкэтээҕи лиссиэйгэ кэлиэх курдук. Уопут көрдөрөрүнэн уолаттар ордук түргэнник адаптацияланаллар, кыыс онно холоотоххо дьонуттан-сэргэтиттэн тэйиччи үөрэнэригэр ордук эрэйдэнэр эбит.

Ыйытыы: Саха сириттэн хас да киһи Дьэһиэйгэ үлэлии бара сырытта да тохтооботулар. Тоҕо оннугуй? Өскөтүн мантан барар эдэр испэсэлиис баар буоллаҕына туохха бэлэм буолуохтааҕый? Дьэһиэй сахата туһунан менталитеттаах диэххэ сөп дуо?

  • Быйыл икки хореограф кыыһы Туруга илдьэ бараары сылдьабын. Салайар оскуолабар үлэлэтээри. Кыбартыыра бэлэмнээн турабын. Ону сөбүлээбэт да дьон баар, оҕолорбутун «якутизациялыыгын» дииллэр. Ол эрээри мин син биир бигэ санаабын булгуруппаппын, саха баар сиригэр саха култуурата баар буолуохтаах.
  • Кырдьык, хас да киһи кэнники сылларга Дьэһиэйгэ баран үлэлии сырыттылар. Үлэлээтилэр, сэргэхситтилэр, ол эрээри уһаабатылар, төннөн кэллилэр. Быйылгы үөрэх дьылыгар эмиэ биир учуутал үлэлээтэ. Төннөн кэлии биричиинэтэ соҕотох буолбатах. Бииринэн, олорор усулуобуйабыт ыарахан. Холобур, былырыын оҕо бырааһыгар уонна саха тылын учууталыгар туттарбыт дьиэлэрэ кыһын тымныыта бэрт буолан, онно дьон сатаан олорботулар, атын дьиэҕэ көһөн хаалбыттара. Оттук мас сыаната ыарахан. Хамнас да кырата оруолу оонньуур, учуутал чааһын атын предметтэртэн, атын учууталлартан тыыран биэриллэр. Аны, иккиһинэн, барбыт дьон бэлэмнээх буолуохтааҕа, олохтоох дьоҥҥо мындырдык сыһыаннаһыахтааҕа өйдөнөр. Сороҕор олохтоох дьон туругун сөпкө сыаналаабаттан бэйэни сөбүлэппэт буолуу түгэннэрэ тахсаллар. Ол эрээри, сүнньүнэн, саха менталитета, өйө-санаата кини ханна олороруттан улахан уратыта суох дии саныыбыт.

Бэлэмнээтэ Павлов Николай — Халан

Эбии аах: Красноярскай кыраайга Туруга ыһыах ыһабыт.

Реклама

Красноярскай кыраайга Туруга ыһыах ыһабыт

12.07.2016. Дьокуускай. «Тас Сахалар» сүбэ чилиэннэрэ Красноярскай кыраай Эбэҥки муниципальнай оройуонун Дьэһиэйтэн дьокутаатын Екатерина Александровалыын көрүстүлэр.

Екатерина Христофоровна Александрова оройуон киинигэр Туруга Оҕо ускуустубатын оскуолатын дириэктэрэ, былырыын Дьэһиэй уонна өссө икки бөһүөлэк аатыттан Эбэҥки муниципальнай оройуонугар дьокутаатынан талыллыбыта. Дьэһиэйтэн төрүттээх, Ленинграадтааҕы Герцен аатынан университеты, Красноярскайга пединститууту бүтэрбитэ.

Сүбэ бэрэстээтэлэ Николай Павлов кылгас билиһиннэриитин кэнниттэн тылы дулгааннары уонна хотугу тас сахалары үөрэтэр устуорук уонна этнограф Анатолий Саввинов ылла. Кини 2007 сыллаахха урут туспа уокурук буолан олорбут субъект Эбэҥки муниципальнай оройуона буолбутун кэпсээтэ. Дьэһиэйгэ 700-чэ саха уонна оройуон атын бөһүөлэктэрин холбоотоххо (Туру, Байкиит, Чириндэ уонна да атын бөһүөлэктэргэ) оройуоҥҥа «тыһыынчаттан барбах тахса» саха олорорун эттэ. Дьэһиэй сахаларын тылларын Емельянов уонна Воронкин диэн саха диалектолог учуонайдара 1962 сыллаахтан үөрэппиттэр. Ол чинчийиилэрин түмүгэ 2002 сыллаахха кинигэ буолан тахсыбыта. Анатолий Иванович бэйэтэ 1988 сыллаахха бастаан Дьэһиэйгэ тиийэ сылдьыбыта, барыта ол эргин 4 төгүл научнай сыаллаах-соруктаах сылдьыбыт. Ол эрээри кини сүнньүнэн култуураны үөрэтэр, кэлиҥҥи кэмҥэ дьэһиэйдэр тылларынан дьарыктанар учуонай суоҕун бэлиэтээтэ.
Салгыы тылы Екатерина Христофоровна бииргэ төрөөбүт убайа, Нам улууһун күтүөтэ Афанасий Христофоров ылла. Афанасий Христофорович Саха сирэ былыр Энисиэй өрүстэн Лаамы (Охуоскай) байҕалыгар тиийэ тайаан сыппытын, кэлин, бэлиитикэ содулунан сорох сахалар Саха өрөспүүбүлүкэтин тас өттүгэр хаалан хаалбыттарыттан саҕалаата. Кини бэйэтин биир өбүгэтэ Дьэһиэй бастакы сыаркабын 1852 сыллаахха тутууга өҥөлөөҕүн кэпсээтэ. Бүлүүттэн хоту ынах сүөһүнү тутар күчүмэҕэйиттэн, сылгы сылдьарыгар эмиэ ыарахаттар баалларыттан сылтаан хотугу сахалар таба көлөҕө көспүттэрин, онтон сылтаан кэлин сорох үөс сахалар (дойду сахалара) хотугу сахалары тоҥустарга сыбыылларын, ол хобдоҕун эттэ. Аны, Винокуров аҕабыыт сүрэхтээбит кинигэлэригэр «якут рода Дулган» диэн бэлиэтээһиннэр баалларын уонна дулгааннары кытта Дьэһиэй сахалара уруулуу буолалларын кэпсээн дьону сэргэхситтэ.

Екатерина Христофоровна бэйэтин кэпсээнигэр Дьэһиэйгэ Өспөх, Оһоҕостоох, Чордуу, Бэти, Ботулуу, Үөдэй (Уодай), Маймаҕа уустара бааллар диэтэ. Бэйэтин киэн туттуутун үллэһиннэ: «Биһигини, дьэһиэйдэри, өрүү сөҕөллөр — хайдах Красноярскай кыраайга, Саха сириттэн туспа олорон, ону ааһан Эбэҥки национальнай оройуонугар баар буолан баран сахабытын ыһыктыбакка сылдьарбытын!»

Туруга «Хотугу сулус (Полярная звезда)» диэн ааттаах кыраайга биллэр оҕо үҥкүү ансаамбыла баарын, кэлин улахан дьоҥҥо аналлаах ырыа ансаамбыла тэриллэн ситиһиилээхтик үлэлээн эрэрин, бүтэһик 4 сыл тухары ыһыах ыһан эрэллэрин көтөҕүллэн тутан эттэ. Атын бөһүөлэктэргэ холоотоххо, кыыл табаны идэтийэн туран бултуур буоланнар, эти туттаран мас уонна тиэхиньикэ атыылаһан, саҥа дьиэ тутуллара элбэҕин эттэ. Урут миэбэл истиэнкэннэн киэн туттар буоллахтарына, билигин пластик түннүгүнэн уонна икки этээстээх дьиэннэн дьон киэн туттарын эттэ.

Ол эрээри кыһалҕа элбэх эбит. 2010 сыллаахха оскуола умайбыта, кэнники киһи бөҕө оһолго түбэһэр буолла. Онон сэдиптээн дьон алгысчыт кэлэн сиэр-туом оҥороругар баҕаралларын, ыһыахха дьон санаатын көтөҕөр сахалыы уус-уран тыллаах киһи баар буолара буоллар диэтэ.

Туруга саха элбиир, ол эрээри онно көспүт сахалар оҕолорун кыайан сахалыы ииппэттэрин кэпсээтэ. Ол көстүү ханна да баарын, Дьокуускайга эмиэ бэлиэтии көрбүтүн кытта тэҥнээтэ.

Дьэһиэй баһылыга Геннадий Маймаҕа туристыы зона туруорсар эбит. Кини суоттааһынынан өскө ол олоххо киирэр түгэнигэр 50-ча үлэ миэстэтэ тахсыахтаах үһү.

Онтон Дьэһиэйтэн кэлбит ыалдьыт Екатерина Христофоровна уонна Дьэһиэйтэн төрүттээх Осогосток Галина Ануфриевна, Христофоров Афанасий Христофорович ыйытыыларга хоруйдаатылар.

Салгыыта: Дьэһиэйдэр ыйытыыга хоруйдууллар.

Памяти неравнодушного человека, магаданца Александра Макаровича Слепцова

3 июля 2015 года перестало биться сердце замечательного человека, боровшегося за права коренных жителей Магаданской области Александра Слепцова.

Слепцов А.М.

Слепцов А.М. Сеймчан, 2013 год

Держу в руках конверт, подписанный красивым почерком им самим совсем недавно, в конце апреля этого года. В том письме он вновь писал об этнологической экспертизе группы жителей Магаданской области, которую хотел, чтобы провели якутские ученые. В том же апреле мы говорили с ним по телефону. И, конечно же, Александр Макарович говорил не о себе, а своих сородичах, волею судеб оказавшихся в сложной ситуации. Правда, объясняя свое нахождение в Магадане, проронил на родном языке «бөрүкүтэ суох ыарыыга ыллардым» (нехорошая болезнь взялась за меня). Читать далее…

Сегодня в Дудинке откроют этнокультурный комплекс

В Дудинке 10 октября состоится церемония открытия этнического культурного комплекса «Таймыр–Моу», сообщает пресс-служба администрации города. Создание этнокомплекса стало возможным благодаря участию городского Центра народного творчества в грантовом конкурсе «Норникеля» «Nаше будущее — Nаша ответственность».   На площадке возле Центра народного творчества представление начнется поднятием орнаментированных флагов элементов комплекса, основанного на самобытной культуре народов Таймыра. Организаторы подготовят национальное угощение, проведут игры и соревнования, продемонстрируют обряд проводов белых ночей. Планируется выступление ансамбля «Хэйро», вокальной группы «Сулускан», семейных клубов «Майма», «Кэргэн», «Ня танса». Традиционное Х (от редактора: десятое?) этностойбище «Таймырское кочевье», посвященное 25–летию деятельности Ассоциации коренных малочисленных народов Таймыра, прошло в Дудинке 6 августа. В восьми чумах были представлены традиционный быт и самобытная культура пяти таймырских этносов — нганасан, эвенков, долган, ненцев и энцев. Хозяйки чумов угощали гостей блюдами национальной кухни. В рамках концертной программы выступили национальные ансамбли. Завершилось мероприятие танцем дружбы и праздничным салютом.

Источник: Информационный вестник№ 26(709)

В гости нашим якутам

В гости нашим якутам

Член Совета «Тас Сахалар» ученый-этнограф Анатолий Иванович Саввинов побывал в ноябре в Охотском районе Хабаровского края, где проживают издавна саха.
Об этом пишет местная газета.

Территории с особым статусом на Таймыре предложено финансировать иначе

Таймыр подготовил предложения об административно-территориальных единицах с особым статусом на территории Красноярского края.

Депутат Таймырского Долгано-Ненецкого районного Совета Сергей Сизоненко предложил финансировать административно-территориальные единицы (АТЕ) с особым статусом на территории Красноярского края не путем предоставления трансфертов из бюджета Красноярского края, а путем закрепления процентов отчислений от федеральных и региональных налогов собираемых на территории края, в соответствии с нормами распределения. Читать далее…

Саха-якуты в Бодайбо

Название Бодайбо (на саха произносится Бодойбо) в сознании каждого наверное якутянина тесно связано с рассказами о золотых приисках, приключениях, с романами наших писателей, где описывались разные авантюристы. И наверное в роду каждого вилюйского или олекминского саха были люди, ездившие «в тайгу» торговать или возить продукты, гнать скот, привозить разные товары. У меня, например, оба деда подряжались на такие работы (говорят один из прадедов по звуку саней определял — вернулся ли по молодости непутевый сынок с товаром или все проиграл в карты). А третий мой родственник даже стал прототипом разбойника в романе Ивана Гоголева-Кындыл. Читать далее…